بررسی مفهوم خسارت و ضرر

لفظ”ضرر” که در مقابل نفع استعمال می شود، در لغت به معنی نقصان و زیان است و زیان نیز که ضد سود می‌باشد به معنی خسارت است. بنابر این ضرر، زیان و خسارت در لغت مترادف یکدیگر استعمال می شوند.

لفظ”ضرر” که در مقابل نفع استعمال می شود، در لغت به معنی نقصان و زیان است و زیان نیز که ضد سود می‌باشد به معنی خسارت است. بنابر این ضرر، زیان و خسارت در لغت مترادف یکدیگر استعمال می شوند.

در قانون آئین دادرسی کیفری، اصطلاح ضرر و زیان تواماً ودر معنای لغوی آن استعمال شده، ولی در قانون آئین دادرسی مدنی ضرر به معنی از بین رفتن مال یا به واسطه‌ی فوت شدن منفعتی که از انجام تعهد حاصل می شود، آمده است .

در قانون مجازات عمومی سابق و همینطور در قانون مجازات اسلامی، لفظ ضرر به ندرت به کار گرفته شده و غالبا ً قانونگذار به جای ضرر و زیان لفظ خسارت را بکار برده است.

درعرف قضایی نیزمفهوم ضرر از معنی لغوی آن مایه گرفته و حقوقدانان نیز به هنگام بحث از مسئولیت (اعم از مسئولیت جزایی و مدنی) اصطلاح ضرر و زیان را مترادف خسارت دانسته و آن را شامل زیان های، مادی و معنوی می شناسند.

اما در قوانین مدونه کشور ما ( اعم از قوانین جزایی و غیره ) به جز در بند دوم از ماده۹ قانون آیین دادرسی کیفری قدیم، تعریفی از ضرر و زیان دیده نمی شود. در این بند نیز قانونگذار تنها به ذکر تعریف ضرر و زیان معنوی بسنده کرده است، یعنی تنها کسر حیثیت و اعتبار اشخاص یا صدمات روحی به عنوان ضرر و زیان معنوی معرفی شده است. اما در قانون آیین دادرسی کیفری جدید در ماده ۱۴ با ذکر شرایطی به تعریف ضرر و زیان معنوی و منافع ممکن‌الحصول پرداخته است.

دکتر محمد جعفر جعفری لنگرودی در کتاب ترمینولوژی حقوق بیان می نماید : در صدق ضرر بر عدم النفع اتفاق نظر وجود ندارد.

همچنین در ادامه بیان می دارد در تعریف مدنی ضرر، ضرر ممکن است به واسطه‌ی از بین رفتن مالی باشد یا به واسطه‌ی فوت شدن منفعتی که از انجام تعهد حاصل می شود ( ماده ۷۲۸ آ.د.م ) بنا به این ماده عدم النفع را در جای دیگر می توان ضرر دانست.

فصل اول : انواع ضرر یا خسارت

معمولا ً در مقام بیان زیان ها، ضرر را به دو نوع ضرر مادی و معنوی تقسیم می کنند و برخی از ضرر ها را واجد دو جنبه‌ی ضرر مادی و معنوی می شناسند. مانند ناشی از صدمات وارده به جسم و جان و سلامت و حیثیت اشخاص، که وقوع این گونه صدمات بدنی و حیثیتی هر دو ضرر را به بارمی آورد.

مبحث اول : ضرر مادی

در حقوق ما اعم از قوانین مدنی و جزایی، ضرر مادی تعریف نشده است. به نظر می رسد که این خلا قانونی  را بتوان با توجه به وضوح موضوع وذمفهوم عرفی ضرر مالی که به سادگی برای همه‌ی مردم قابل تشخیص است، جبران کرد و ضرر مادی ناشی از ارتکاب جرم را چنین تعریف نمود:« ضرر مادی عبارت است از کسر ثروت یا دارایی یا از بین رفتن مال یا منافع اشخاص ( اعم از حقیقی و حقوقی ) به واسطه‌ی ارتکاب جرم».

اما در ترمینولوژی دکتر لنگرودی ضرر مادی از نظر مدنی اینگونه تعریف شده است: ضرر مالی و بدنی را گویند و در مقابل ضرر معنوی استعمال می شود. ضرر مادی بصورت ضرر موجود و ضرر آینده و ضرر متحمل الوقوع دیده می شود.

مانند تلف یا ورود خسارت به یک اتومبیل در اثر وقوع جرم و در مورد از بین رفتن منافع ناشی از جرم مانند عدم تحصیل درآمد یک راننده‌ی تاکسی که به وسیله‌ی اقدام مجرمانه‌ی شخص ثالثی، از کار کردن راننده‌ی تاکسی ممانعت به عمل آورده باشد.

مبحث دوم : ضرر معنوی

ضرر معنوی ناشی از جرم، عبارت از لطمه ای است که به یک حق غیر مالی اشخاص در اثر وقوع جرم وارد می‌شود. مانند از بین رفتن حیثیت و اعتبار یا صدمات روحی وارده به شخص. البته در وقوع جرم غالبا ً ضرر معنوی با ضرر مادی تواما ً ایجاد می شود.

دکتر لنگرودی از ضرر معنوی اینگونه سخن می گوید: ضرری است که به عرض و شرف متضرر یا یکی از اقارب او وارد می شود مثلا بر اثر افشاء راز مریض به حیثیت او لطمه وارد می شود این خسارت طبق قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹ قابل مطالبه است. مانند ضرر ناشی از ارتکاب جرم، افترا یا نشر اکاذیب که از یک طرف به حیثیت معنوی شخص لطمه وارد می آید و از طرف دیگر باعث ضرر و زیان مالی طرف افترا یا شخص طبیعی یا حقوقی در نشر اکاذیب می شود. قانونگذار در قانون آیین دادرسی کیفری اصلاحی مصوب۱۳۷۸در ماده ۴۰ این قانون اصلاحی، به هر متضرر از جرمی اجازه داده است که از دادگاه تقاضای جبران ضرر و زیان معنوی کند و در صورت تقاضای متضرر از جرم برای جبران ضرر معنوی دادگاه با توجه به نوع جرم و میزان لطمه وارده به حیثیت مجنی‌علیه، مرتکب را به پرداخت مبلغی که متناسب می داند، محکوم می کند و در ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری جدید طبق تبصره ۱ دادگاه می‌تواند علاوه بر صدور حکم به جبران خسارت مالی به رفع زیان از طرق دیگر از قبیل الزام به عذرخواهی و … حکم نماید.

متعاقبا ً در سال ۱۳۷۸ نیز قانونگذار به موجب بند دوم از ماده ۹ قانون آیین دادرسی کیفری، با ارائه تعریفی از ضرر و زیان معنوی در این قانون به بحث های نظری سابق درباره مفهوم ضرر معنوی ناشی از جرم خاتمه داد و صریحا ً کسر حیثیت یا اعتبار اشخاص یا صدمات روحی را به عنوان ضرر معنوی قابل جبران اعلام کرده است. که البته در حال حاضر در قانون آیین دادرسی کیفری ۹۲ ماده ۱۴ به این امر اختصاص یافته است. از طرف دیگر، اصطلاح خسارت معنوی در مواد ۱ و ۲ قانون مسئولیت مدنی ، مصوب سال ۱۳۳۹، قانونگذار جبران ضرر و زیان معنوی را در کنار ضرر و زیان مادی به صورت یک قاعده‌ی کلی پیش بینی کرده است. زیرا به موجب ماده یک قانون مسئولیت مدنی:

هر کس بدون مجوز قانونی  عمدا ً یا در نتیجه‌ی بی احتیاطی به هر حقی که به موجب قانون برای افراد ایجاد شده لطمه ای وارد کند و موجب ضرر معنوی مجنی علیه شود، مسئول جبران خسارت ناشی از عمل مجرمانه خود می باشد.”

به علاوه قانونگذار در مواد ۸ و ۱۰ این قانون، مصادیق ضررهای معنوی را بدین شرح متذکر شده است. این لطمات غیر مالی عبارتند از لطمه به آزادی، حیثیت شهرت، اعتبار خانوادگی و صدمات روحی است.

مبحث سوم : عدم النفع

این اصطلاح از دو واژه‌ی عدم، به معنای نیستی و نفع بع معنای سود تشکیل شده است.

دکتر لنگرودی عدم‌النفع را اینگونه تعریف کرده است: در تعریف فقه و مدنی عدم النفع یعنی ممانعت از وجود پیدا کردن نفعی که مقتضی وجود آن حاصل شده است مانند توقیف غیر قانونی شاغل به کار که موجب حرمان او از گرفتن مزد شده باشد.

به ملاک ماده ۷۲۸ (آ.د.م) می توان عدم النفع را منشاء خسارت دانست ولی به شرط اینکه قاعده‌ی بالا و شرایط آن  جمع شود. ماده ۲۲۶ قانون مدنی ما و فصل مربوط به آن با توجه به ماخذ فرانسوی آن مجوز اخذ خسارت ناشی از عدم‌النفع است. ماده ۴۹ قانون ثبت علایم ۱۵/۴/۱۳۱۰ به‌طور کلی عدم‌النفع را ضرر شمرده است و نیز بند سوم ماده ۹ آیین دادرسی کیفری(سابق).

بنابر تبصره ۲ ماده ۵۱۵ ( ق.آ.د.م ) خسارت ناشی ازعدم النفع قابل مطالبه نیست و خسارت تاخیر تادیه در موارد قانونی، قابل مطالبه می باشد.

به هر حال با توجه به معنی لغوی و تعریف قانونی و عرف قضایی در تعریف “ضرر” به طور اعم از نظر حقوق جزا می توان گفت: « ضرر یا خسارت، عبارت است از کسر دارایی و ثروت یا از بین رفتن مال یا هر نوع لطمه زدن به سلامت و تمامیت جسمی و حیثیت و حرمت اشخاص، یا فوت منفعت مسلم اشخاص ( اعم از شخص حقیقی یا حقوقی ) که از جرم ناشی شده باشد

مفهوم خسارت و ضرر

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *